بابةتةكاني
ثةروةردةو
فيَركرن
ثيَويستي بة
طؤرِاني
رِيشةيي و بة
عةلماني كردن
هةية.
كورتةيةكي
ميَذووي
لةمةرِ
ثرؤسةي
ثةروةردةو
فيَركردن لة
عيَراقدا
بةشي دووةم
نوسيني :
شيَرزاد فاتح
/ سويد 2004
تةلةفؤن 0046735715449
ئيمةيل sherzad_f@yahoo.com
لةبةشي
يةكةمي ئةم
بابةتةدا ،
ئيشارةتم بة نوسينيَكي
بةرِيَز
بةهةمةن
تاهير
نةريمان كرد،
كة لةلاثةرِة
9ي كوردستاني
نويَي رِؤذةكاني
12 و 19 يولي 2004
نوسيبوي ،
سةرباري
رِةخنةي من لة
بؤضون و
ثيَشنيارةكاني
كاك بةهةمةن ،
بة برِواي من
ليَكدانةوةي
دروست و
رِيَطا ضارةي
دروستم
ثيَشنيار كرد
بؤ طؤرِيني
ثرؤسةي
خويَندن و
ثةروةردة ، وة
طؤرِيني
بابةتةكاني
خويَندن،
هةروةها باسم
لةوة كرد كة
وانةي ئاين
كاري منالآن نيية
و دةبيَت
لةثرؤسةي
ثةروةردةو
فيَركردن لاببريَت
و جيَطةي
خؤيَندني ناو
منالآن و قوتابخانة
نيية، نةك
ئةوةي كاك
بةهةمةن بة
ئيَمة دةلَيَ
كة ئةم
ثةروةردةي
ئيسلاميية
ناو بنريَت
زانستي ئايني و
لةذيَر ئةم
ناوةدا
بخويَنريَت،
وة وا
ثيَشنيار
دةكات كة
كؤمةليَك
ئايني تريش
بخويَندريَت
نةك هةر ئايني
موسولَمانان
، ضونكة لة
كوردستاندا
يةزيدي و
مةسيحي و شةبةكيش
هةن ..!!
لةهةمان
كاتدا
ئيشارةتم بة
طيان لة دةست
دان و
خؤسوتاندني
ضةندين
خؤيَندكار
كرد ، لةوانة
هيَمن
نورةيدين لة
ئةنجامي
ليَداني
لةلايةن
مامؤستاكةيةوة،
عادل هةرِةشةو
توندو تيذي
نواندن
لةلايةن
بةرِيَوةبةري
قوتابخانةكةيةوة
، وة سيَ
قوتابي تر لة
كاتي تاقي
كردنةوة
وزارييةكاني
ئةمسالَي
خويَندندا
،كةدةر
ئةنجام و
طاريطةي و تارمايية
خراثةكاني
ئةم ثرؤسةي
ثةروةردةو
فيَركردنة دواكةوتوو
نا مرؤظانةية بةسةر
خؤيندكاران و
مامؤستايانةوة
، هةتابطرة خيَزان
وكؤمةلَطاش. وة
كاريطةري زؤر
جدي داناوة
لةسةر
شيَوازي خراثي
مامةلَةو
هةلَس و كةوتي
نيَوان
مامؤستاو
خويَندكاراندا
، وة لةسةر
شتيَك كة بووة
بة نؤرم و
رِةسميَك و
ثةيرِةوي
ليَدةكريَت، وة
ضوارضيَوةكي
سنورداري
دروست كردووة
لاي خةلَك
وكؤمةلَطا. ثيَش
ئةوةي بضمة
سةر ميَذووي
ثةروةردةو
فيَركردن و
داناني بابةتةكاني
خويَندن لة
قوتابخانةكان
لة عيَراق و
كوردستاندا،
دةمةويَت
ضةند شتي تر
بؤ باسةكةم
زياد بكةم، لة
بارةي كةم و
كورييةكاني
ثرؤسةي
ثةروةردةو
فيَركردنةوة.
ئةوة
بؤ من زؤر
طرنطةو
جيَطةي
خؤشحالَيية
كة ئةمرِؤكةسانيَك
لةم بارةوة،
واتة لة باري
ثةروةردةي ئايني
و كؤنةثةرستي
و دواكةوتووي
ثرؤسةي ثةروةردةو
فيَركردنةوة
كةوتوونةتة
رِةخنةو
نوسين ، وة
خوازياري
طؤرانكارين
لةم بوارةدا، من
نامةويَت
لةطرنطي ئةوة
كةم بكةمةوة
كة لابردني
وانةي ئاين لة
خويَندنطاكاندا
ضةندة
هةنطاويَكي
طرنط و
طةورةية.
نيطةراني و
رِةخنةي من
لةوةية كة ئةو
نوسةرة
بةرِيَزانة
بيَن بة
رِاستي و
رِؤشني ئةمة
دةر ببرِن ،(وةك
ثيَشتر لة
بةشي يةكةمدا
وووتم خالَ
بخةنة سةر
ثيتةكان)، ئةوةي
كة جيَطاي
نيطةراني منة
ئةوةية كة كةس
لةو نوسةرانة
بةرِؤشني باس
لةم لابردني
وانةي ئاينةو
باس لة
عةلماني كردني
ثرؤسةي
ثةرورةوةردةو
فيَركردن
ناكةن وخةركي
دةست ثيَدا
هيَنان و
رِوتوش
كردنةوةي
ثةروةردةي ئاينين.
ديارة ئةوةش
بلَيَم
رِاستيةكةي
من ضاوةرِوانييةكي
لةم جؤرةم لة
هةردوو
دةسةلآتي كوردي
نيية ، وة
ئةوان خؤيان
هيضيان دةسةلآتي
عةلماني نين،
لة شيَوةي
دةسةلآت و
حكوم
رِانياندا ،
بةلَكو
ئةوةندةي
بةلاي ئاين و
نةتةوةو كولتورو
خوو نةريَتي
كؤندا دةضن،
ضارةكي ئةوة
بةلاي
مةدةنيةت و
زانست و
عةلمانييةتدا
ناضن. ئةوة
ئيَمةي
خةلَكاني
عةلماني و
رِؤشنبيرو ئازادي
خوازو
ثيَشكةوتن
خوازين ، كة
دةبيَ
فشاريان بؤ
بهيَنين و
دواكار بين كة
ئةم كارة
ئةنجام
بدريَ.
تةماشا
كةن لةم
ثرؤسةي
ثةرورةدةو
فيَركردنةدا
سادةترين
مافي ئينسان
جيَطاي
نابيَتةوة، مرؤظ
بؤي نيية
ثةيرِةو لة
سادةترين
خواستي بايؤلؤذي
خؤي بكات ، تةنانةت
خؤشةويستي
نيَوان
مرؤظةكانيش
لةم ثرؤسةي
ثةروةردةو
فيَركردنةدا
قةدةغةيةو
جيَطةي
نابيَتةوة،
خؤسوتاندني 3
خؤيَنكاري كض
هةر لةم
ماوةيةي
رِابردوودا
لة هةوليَر باشترين
نمونةي
بؤطةني ئةم
ثرؤسةي
خؤيَندنةو
درِندةي و
دواكةوتوي
شيَوزاي
مامةلَةي مامؤستاو
بةرِيَوة
بةرةكانة
لةطةلَ
خويَندكاراندا
، هةموو
تاواني ئةم 3
كضة خؤيَنكارة
لاوة ئةوة
بووة كة نامةي
خؤشةويستسان
ثيَطيراوة..!!
بيبينن مرؤظ
لة سادةترين مافي
كةسايةتي خؤي
بيَبةشة ؟!
ئاخر كةي
دةبيَ بةرِيَوبةرو
مامؤستا ئيجازةي
ئةوةيان
هةبيَت دةست
بة طيرفاني خؤيَندكارةكانياندا
بكةن ؟!
كورتةيةكي
ميَذووي
لةمةرِ ثرؤسةي
ثةروةردةو
فيَركردن لة
عيَراقدا
سةرةتاي
دةست
ثيَكردني
ثرؤسةي
ثةروةردةو فيَركردن
و داناني
ثرؤطؤاميَك
بؤ خويَندن لة
قوتابخانةكاندا
، بؤ كاتي حوكمي
مةليك
فةيسةلَي
يةكةم
دةطةرِيَتةوة
، لةو دةورانةدا
كةسيَك
بةناوي( ساطع
الحصري) هاتووةتة
عيَراق و
دةستي كردووة
بة داناني
كتابي ( الخلدونية) كة
بةناوي
كورِةكةي
خؤيةوة ئةم
ناوةي بؤ داناوة،
مةليك
فةيسةلَ لة
كاتي
ثاشايةتيدا
لة سوريا ئةم ( ساطع)ةي
ناسيبوو ،
لةبةر كارايي
و ليَهاتووي
مةليك
فةيسةلَ
دةيكات بة
بةرِيَوةبةري
طشتي زانستي(مدير
المعارف
العامة) ،
جيَطاي خؤيةتي
كة ئةوةش
بلَيَم كة ( ساطع الحصري) يةكيَكة
لة
دامةزريَنةراني
بيري
نةتةوةثةرسيتي
و شؤظيَنزمي
نةتةوةيي
عةرةب لة ثالَ
ضةند كةسي تري
وةك ( زةكي
ئةرسؤزي ،
ميشيل عةفلةق
، قوستةنتين
زوورةييق
و..هتد)،
سةرباري
ئةوةي كة ساطع لة زؤر
سةرضاوةدا
باسي دةكريَت
كة لة عوسمانييةكان
بووة ، واتة
تورك بووة ،
بةلآم خؤي ئةلَيَت
لة ( لحج) لة
دايك بووم و
خؤي بة عةرةب
دادةنيَ ،
هةنديَ
سةرضاوةش
دةليَن لة(صنعاء)
لة دايك بووة،
لةهةمان
كاتدا ساطع دوذمني
سةرسةختي
كوردو
شيعةكان بووة
لة عيَراقدا ،
وة ئةمةش لة
نوسينةكانيدا
رِةنطي
داوةتةوة، هةروةك
ضؤن جةواهيري
شاعير و
ميَذوونوسي
ئةمةريكي
كليظلاند
باسي ئةم
لايةنةي ساطع دةكةن و
رِاستي ئةو
دوذمندارييةي
ساطع ثشت رِاست
دةكةنةوة. (وليام
كليظلاند) ي
ميَذوونوسي
ئةمةريكي لة نوسينيَكيدا
بةم شيَوةية
ناوي ساطع دةبات ( ساطع الحصري
من الفكرة
العثمانية
الى العروبة....)،
كليظلاند بة
دةست ئةم
رِايةي (ساطع)
ي نوسيوةتةوة
كة دةلَيَ ( ان النظام
الذي يجب ان
تجيه نحوة
آمالنا هو الاتجاه
البرلماني
النازي و
الفاشي
الايطالي ) . ئةطةر
شتيَك لةم
بؤضونة
هةلَبهيََنجريَت
ئةويش ئةوةية
كة لة ثالَ
سيستةمي حوكم
رِانييدا (
ساطع) يش هيَندةي
تر ثةرةي بة
بيري قةومي
عةرةبي و نازي
و فاشي داوة،
لة ناو لةناو
نةتوةي
عةرةبدا وة خؤشي
باسي ئةمة
دةكات*.
بةرِيَز
د. عزالدين
مستةفا
رِةسولَ لة
وةلآمي
نامةيةكي
مندا ، ئاوا
دةنوسيَ (ئيَمة
لة سالَي 1939 – 1940 دا
كة ضوينة
قوتابخانة،
لة كتابي
الخلونية خويَنمان
و هةروةها لةو
كتيَبةيشدا
دةرسم ووتؤتةوة
بةرِاي
ئةوسام زؤر
كتيَبيَكي
ضاك بووة).
هةروةها
سةبارةت بة
ئةلف و بيَي
كوردي بةزماني
كوردي و
بؤناوضةي
كوردستان ،
بةرِيَز د.
عزالدين لةوةلآمي
ثرسياريَكي
مندا دةلَيَت دةلَيَت:-
بؤ ناوضةي
كوردستان و
بةزماني
كوردي (ئةلف و
بيَ ) هةبووةو
دانةرةكاني
ئةم ئةلف و بيَيانة(
خةليل
خةيالَي ،
محةمةد باشق ،
ئةحمةدي عزيز
ئاغا و حامد
فةرةج بوون)،
مامؤستا
ئيبراهيم
بالَدار كة لة
كؤتايي سييةكاندا
خانةي
مامؤستاياني
لاديَ( دار
المعلمين
الريفية)ي
تةواو
كرد،هةستي
بةوة كرد كة
ئةلَف و بيَكةي
حامد فةرةج
كةم و كورِي
هةية، مامؤستا
برايم لة
جياتي ئةوةي
كة ئةو ئةلف و
بيَيةكةي ئةو
ثوختة بكات ،
هةستا ئةلف و
بيَيةكي تري
دانا بة ناوي
(ئةلف و بيَي
نويَ )،
بيَطومان مامؤستا
برايم
الخلدونيية ي
ثيَ تةواو تر
بووةو ئةوي لة
بةرضاو بووة ،
ئةطةر
بةراووردي ئةلف
و بيَ كةي
بالَدار و
حامد يش بكةين
،دةبيني
كةةتارمايي
(الخلدونية)
يان ثيَوة
ديارة .
الخلدونية
بة: زير
... زيري .. دةست
ثيَدةكات،
ئةلف و بيَكةي
حامد فةرةخ بة
: رِاو...رِوو
... دةست
ثيَدةكات.
ئةلف و بيَكةي
برايم
بالَدار بة:
دارا..دارا..
دوو
داري
دي .. دةست
ثيَدةكات. هيض
كام لةو ئةلف
و بيَيانة بة(
أ ، ب ، ت ، ض ...هتد)،
دةست
ثيَناكةن و بة
ثيتي (ر) يان (د)
دةست ثيَدةكةن
. وةك د.
عزالدين
ئةلَيَت لة
سالَي 1950 بة
دواوة ئةلف و
بيَيةكةي
بالَدار
جيَطةي ئةلف و
بيَكةي حامد
فةرةجي
طرتؤتةوةو
لةسةري
رِؤشتوون لة قوتابخانةكاندا،
ليَرةدا بة
ثيَويستي دةزانم
ئيشارةت بةوة
بكةم كة من لة
ناميلكةي(باثرؤسةي
خويَندن و
ثةروةردة بة
عةلماني
بكةين) لة
باري
ميَذوويةوة و
زؤر بة كورتي
تةنها باسي
ئةلف و بيَ كةي
مامؤستا
بالَدارم
كردووة لة دواي
الخلدونيةوة
ناوي ئةواني
ترم
نةهيَناوة.
هةروةرها
لة كؤتايي
سالَةكاني
سةدةي بستةمدا
و لة سليَماني
، وة لة دواي
مردني
مامؤستا
بالَدار ،
مامؤستا عبداللة(
عةبة سور)
هةستا
بةداناني
ئةلف و
بيَيةكي تر،
كة بؤ سالَي
خويَندني 2000-2001
دا لة ضةند
قوتابخانةي
شاري سليَماني
ليَي
دةخويَنرا و
لة ذيَر تافي
كردنةوةدا
بوو .ئةوةي كة
ثيَويستة
ليَرةدا
بطوتريَ
ئةوةية كة
سةرباري
ئةوةي كة بؤ فيَر
بوون بةزماني
كوردي ئةم
ئةلف و بيَ يانة
دانراون ،
بةلآم لة
هةمان كاتدا
بيرؤكةي داناني
ئةم كتابانةو
ناوةرِؤكةكانيان
، ئةطةر ليَي
وورد بينةوة
بة رِؤشني
ديارة كة ضؤن
كتابةكةي
ساطع لةخزمةت
نةتةوةثةرستي
و ثةرةدان بة
شؤظيَنزمي
نةتةوةي
عةرةبداية ،
ئةوا
لةبةرامبةردا
ئةلف و بيَ
كاني لة
خةيالَيةوة
بطرة تا عبداللة
، لةسةر
بنةماي بيري
نةتةوة
ثةرستي كوردي و
ميللةت ضيَتي
و دريَذةدان
بة بيري
جياوازي رِةطةزي
لة نيَوان
كورِان و
كضاندا و
دابةشكردني
كارو ذيان
بةسةر
رِةطةزةجياوازةكاندا
دامةزراوةو
لةم بارةوة لة
خزمةت
نويَخوازيدا نين
لة ثرؤسةي
ثةروةردةو
فيَركردندا،
بةلَكو
لةخزمةت
سياسةتي
طةورة سالآري
و ثياو
سالآريدان و
دريَذةي
هةمان نةتةوة
ثةرستي و
كؤنةثةرسيتين
، وة لة
خزمةتي
سياسةتيَكي نادروستي
دةسةلآتداريَتيدا
دارِيَذراون.
ئةوةي
كة ماوة لة
كؤتايي ئةم
بةشةدا
بيلَيَم ئةوةية
، ثيَوستة
لةسةر دةستي
ئازاديخوازان
و نويَخوازان
، هةموو
ئةمانة
لاببريَن و ئةلف
و بيَ يةك بؤ
خويَندن لة
قوتابخانةكاندا
دابنريَت كة
منالآن فيَري
رِةطةز
ثةرستي و
جياوازي
نةكات و
ثةرة
بة بيري
شؤظيَنزمي
نةتةوةيي و
ئايني نةدات.
بةلَكو بؤ
خؤشةويستي و
هاوئاهةنطي نيَوان
مرؤظةكان ، و
بؤ خزمةتي
مرؤظايةتي هةولَ
بدات، رِيَزو
خؤشةويستي
نيَوان
مرؤظةكان و
ضرِيني
طؤراني بؤ
ذيان و ليَك
نزيكردنةوةيان
بكاتة ويَردي
سةرزاري
كؤرثةلةو
جطةر
طؤشةكانمان.
* لة
دووبارة
دراِشتنةوةي
ئةم نوسينةدا
، سودم لةو
زانياريانة
وةرطرتووة ،
كة بةرِيَز د.
عزالدين
مستةفا
رِةسولَ
لةوةلآمي
نامةيةكي مندا
بؤي نوسيبوم.