تایبه‌ت به‌ سه‌نته‌ری مناڵان: مافی بڵاوکردنه‌وه‌ی له‌ له‌یه‌ن سه‌نته‌ری مناڵانه‌وه پارێزراوه‌

                  چاوپێکه‌وتنی مالپه‌ڕی سه‌نته‌ری مناڵان له‌گه‌ڵ به‌ڕێز مامۆستا فایه‌ق سه‌عید.

 فایه‌ق سه‌عید ساڵی 1960 له‌ که‌رکوک له‌دایک بووه‌، خه‌ریکی کاری په‌روه‌ردناسییه‌ له‌ سوید و چه‌ندین کتابی نوسیوه‌و چه‌ندینی تریشی له‌ سویدد و فارسییه‌وه‌ وه‌رگێڕاوه‌.

س.م : پیَش ئه‌وه‌ی بچینه‌ سه‌ر باسی كۆنگره‌ی په‌روه‌رده‌یی، پیَمان خۆش بوو هه‌ندیَك له‌گرفته‌ سه‌ره‌كیه‌كانی پرۆسه‌ی په‌ره‌وه‌رده‌و فیَركردن له‌كوردستاندا ده‌ستنیشان بكه‌ین كه‌به‌هۆیانه‌وه‌ بیر له‌گرتنی كۆنگره‌ی په‌روه‌رده‌یی كرایه‌وه‌. به‌برِوای به‌رِیًَزتان كیَشه‌و گرفته‌كانی پرۆسه‌ی په‌ره‌وه‌رده‌و فیَركردن له‌مرِۆدا كامانه‌ن؟ ده‌كریَ له‌ چه‌ندین باره‌وه‌ باسی كیَشه‌كان بكه‌یت وه‌ك باری میَژووی، په‌روه‌رده‌یی، سایكۆلۆژی، زانستی، كاریگه‌ری میللی و نه‌ته‌وایه‌تی، جیاوازی رِه‌گه‌زی، كاریگه‌ری ئاین له‌سه‌ر پرۆسه‌ی په‌روه‌رده‌و فیَركردن و.....هتد.

فایه‌ق سه‌عید: خودی ئه‌م پرسیاره‌ زۆر به‌ربڵاوه‌و پێویستی به‌یه‌ك كتێب هه‌یه‌. من له‌چه‌ندین شوێنی دیكه‌دا ئاماژه‌م به‌و گرفتانه‌ كردووه‌و چه‌ند ئه‌ڵته‌رناتیڤێكی كاركردنی نوێشم خستۆته‌روو. هه‌وڵ ده‌ده‌م لێره‌شدا باس له‌هه‌ندێكیان بكه‌م.
گرفتی هه‌راسانكردنی مناڵان كه‌به‌شێوه‌یه‌كی زۆر بێره‌حمانه‌ له‌شێوه‌ی توندوتیژی، شكانه‌وه‌، ته‌ریقكردنه‌وه‌، ده‌ستدرێژی سێكسی .... هتد له‌ئارادایه‌ به‌یه‌كێك له‌گرفته‌ سه‌ره‌كییه‌كانی سیستمی په‌روه‌رده‌یی ده‌ژمێردرێت. ئه‌و ئامارانه‌ی له‌لای من هه‌ن نیشانه‌یه‌كی ترسناكه‌ بۆ تێكشكانی كه‌سایه‌تی خوێندكار. ئه‌م تێكشكانه‌ به‌رده‌وامی و به‌شێوه‌یه‌كی نیوچه‌ سیستماتیك له‌لایه‌ن قوتابخانه‌كانه‌وه‌ دژ به‌خوێندكاران پیاده‌ ده‌كرێن. ئه‌م هه‌راسانكردنه‌ به‌شێوه‌ی جیاواز و ئامرازی هه‌مه‌جۆر پیاده‌ ده‌كرێن به‌بێ ئه‌وه‌ی تاوه‌كو ئێستا له‌لایه‌ن وه‌زاره‌تی په‌روه‌رده‌وه‌ به‌رنامه‌یه‌كی كۆنكرێت بۆ ئه‌م مه‌سه‌له‌یه‌ له‌ئارادا هه‌بێت. ئه‌وه‌ی تاوه‌كو ئێستا هه‌یه‌ نابێت له‌خوێندكار بدرێت، به‌ڵام چۆن، كه‌ی، چه‌ند جار، ئه‌ڵته‌رناتیڤ چیه‌، میكانیزمی كار چیه‌ .... هتد ئه‌مانه‌ هیچی روون نین. جگه‌ له‌مه‌ش له‌مه‌سه‌له‌ی خۆكوژی مناڵان كه‌مرۆڤ له‌ناخه‌وه‌ ده‌هه‌ژێنێت تا دێت گه‌وره‌تر ده‌بێته‌وه‌ به‌ڵام لایه‌نه‌ په‌یوه‌ستداره‌كان نه‌كارێكی بۆ ده‌كه‌ن نه‌دانیشی پێداده‌نێن. له‌لایه‌كی دیكه‌شه‌وه‌ لایه‌نه‌ په‌یوه‌ستداره‌كان نه‌خۆیان هیچ لێكۆڵینه‌وه‌یه‌كی پوختیان ساز كردووه‌و نه‌هیچ جۆره‌ لێكۆڵینه‌وه‌یه‌كیشیان له‌و باره‌یه‌وه‌ پێخۆشه‌ نیه‌ نه‌بادا خۆیانی تێدا خه‌تابار بێت.
له‌لایه‌كی دیكه‌وه‌ تازه‌ترین شێوازه‌كانی وانه‌ووتنه‌وه‌ له‌لای ئێمه‌ بۆ حه‌فتاكان ده‌گه‌رێنه‌وه‌. گۆڕینی ئه‌م شێوازانه‌ زۆر له‌گۆرینی مه‌نهه‌جه‌كان گرینگترن. من پێم وایه‌ گۆرینی مه‌نهه‌جه‌كان شتێكی پێویسته‌ به‌ڵام گۆرینی شێوازه‌كانی وانه‌ووتنه‌وه‌ زۆر له‌گۆرینی ئه‌و مه‌نهه‌جانه‌ گرینگتره‌. چونكه‌ شێوازه‌كانی وانه‌ووتنه‌وه‌ مرڤی نوێت بۆ دروست ده‌كات، به‌ڵام مه‌رج نیه‌ پرۆگرامه‌كان ئه‌و كاره‌ت بۆ بكه‌ن. پرۆگرامه‌كان گرینگن به‌ڵام ئه‌گه‌ر ئه‌و پرۆگرامه‌ تازانه‌ به‌ده‌ست مامۆستایه‌كه‌وه‌ بێت كه‌زانستێكی دیداكتیكی تازه‌یه‌ی پێنه‌بێت ئه‌وه‌ سودێكی كه‌میان ده‌بێت.
لایه‌نێكی دیكه‌ گرفتی گه‌وره‌یی پۆله‌كانه‌ كه‌به‌هۆی كه‌می بینای قوتابخانه‌كانه‌وه‌ كار گه‌شتۆته‌ ئه‌وه‌ی هه‌ندێجار 50 خوێندكار له‌پۆلێكدا كۆبێته‌وه‌. ئه‌م فاكته‌ر به‌ر له‌هه‌موو كه‌سێك مامۆستاكانی بێزار كردووه‌و بۆته‌ هۆی دابه‌زینی ئاستی زانستی و به‌رزبوونه‌وه‌ی ئاستی هه‌راسانكردن. له‌لایه‌كی دیكه‌وه‌ ئه‌م گرفته‌ بۆته‌ هۆی ئه‌وه‌ی خوێندكار به‌هیچ شێوه‌یه‌ك ئه‌و بڕه‌ زانسته‌ وه‌رنه‌گرێت كه‌پێویسته‌ وه‌ریبگریت. ئه‌م گرفته‌ وای كردووه‌ خوێندكار ته‌نها سێ كاتژمێر له‌قوتابخانه‌ بێت، ئاخر سێ كاتژمێر چۆن به‌شی ئه‌و هه‌موو زانسته‌ ده‌كات كه‌ده‌بێ خوێندكار وه‌ریبگرێت. ئه‌مه‌ جگه‌ له‌وه‌ی چه‌ندین گرفتی دیكه‌ هه‌ن كه‌هۆكاری راسته‌قینه‌یان بۆ ئه‌م گرفته‌ ده‌گه‌رێته‌وه‌. ئه‌م گرفته‌ مامۆستاكانی به‌شێوه‌یه‌كی زۆر بێزار كردووه‌ چونكه‌ به‌هۆی شه‌ری ناو خوێندكاران و ناره‌حه‌تیانه‌وه‌ مامۆستاكان بێزار بوونه‌و بۆته‌ هۆی ئه‌وه‌ی هه‌راسانكردن به‌رامبه‌ر خوێندكاران پیاده‌ بكه‌ن. ئه‌م كاره‌ش بۆته‌ هۆی ناره‌زایی دایبابه‌كان له‌لایه‌ك و ده‌زگا په‌روه‌رده‌ییه‌كانیش له‌لایه‌كی دیكه‌وه‌.
من كه‌مبوونی بینای قوتابخانه‌كان به‌گرفتی گرفته‌كانی ده‌زانم و كاریگه‌رییه‌كانیشی به‌سه‌ر مامۆستاو خوێندكاره‌كانه‌وه‌ زۆر به‌روونی دیارن. ساڵانێكی زۆره‌ ئێمه‌ ده‌زانین ئه‌و گرفته‌ گه‌وره‌یه‌مان هه‌یه‌و تا ئه‌و راده‌یه‌ی من ئاگاداربم لێكۆڵینه‌وه‌ی جیدیمان له‌سه‌ر كاریگه‌ری ئه‌م دیارده‌یه‌ نه‌كردووه‌. رۆژانه‌ چه‌ندین بینای گه‌وره‌ به‌ئاسماندا ده‌چن به‌بێ ئه‌وه‌ی به‌شێكی به‌رچاویان قوتابخانه‌بن.
خاڵێكی دیكه‌ بریتیه‌ له‌كۆنی پرۆگرامه‌كانی خوێندن. ئه‌م كاره‌ گه‌شتۆته‌ ئاستێكی زۆر ترسناك و هه‌موو كه‌سێك هه‌ستی پێده‌كات. من خوێندكاری هه‌مه‌جۆرم بینیوه‌ كه‌بێزاری خۆیان له‌و پرۆگرامانه‌ ده‌ربڕیوه‌. مانای نیه‌ تاوه‌كو ئه‌م ساته‌ش كه‌ئێمه‌ به‌یه‌كه‌وه‌ قسه‌ ده‌كه‌ین تێكستی وا له‌قوتابخانه‌كانی كوردستاندا بخوێندرێت كه‌ستایشی عه‌ره‌به‌ شۆڤینیه‌كان و به‌عس و ئاڵاو سیماكانی به‌عس بكات. له‌لایه‌كی دیكه‌وه‌ بابه‌ته‌ زانسیتیه‌كان له‌كۆنیدا خوێندكاره‌كان ئاره‌زووی ته‌ماشاكردنیان نیه‌. لایه‌نه‌ به‌رپرسه‌كان تا گرتنی كۆنگره‌ش بانگه‌شه‌ی گۆرانی گه‌وره‌یان ده‌كرد به‌ڵام تاوه‌كو ئێستاش میكانیزمێكی مۆدێرنیان بۆ گۆرینی ئه‌و پرۆگرامانه‌ به‌ده‌سته‌وه‌ نیه‌. به‌ڵام هه‌ندێگ له‌و پرۆگرامانه‌یان داوه‌ته‌ هه‌ندێك كۆمپانیای بیانی چونكه‌ تواناكانی ناوخۆ توانای ئه‌و كاره‌یان نیه‌. ئه‌مه‌ش خۆی له‌خۆیدا كارێكی باشه‌ به‌ڵام ده‌بێ ستروكتورێكی هه‌میشه‌یی بۆ ئه‌و كاره‌ په‌یدا بكه‌ین.
خاڵێكی دیكه‌ ئه‌و ئاسته‌ نزمه‌ بوو كه‌مامۆستاو به‌رێوبه‌رو كادیره‌ ئیدارییه‌كان هه‌یانبوو. ئه‌وه‌ی هه‌یه‌ به‌رێوبه‌ره‌كان تاوه‌كو ئێستاش له‌سه‌ر بنه‌مای حیزبی بوون داده‌مه‌زرێن نه‌ك له‌سه‌ر بنه‌مای تواناو لیاقه‌تی ئه‌وان. پۆستی به‌رێوبه‌ر بۆ خۆی پۆستێكی یه‌كجار گرینگه‌و به‌هۆی حیزبی بوونی به‌رێوبه‌ره‌كان پرۆسه‌ی په‌روه‌رده‌یی له‌قوتابخانه‌كاندا به‌زۆری په‌كی كه‌وتووه‌. مامۆستاكانیش له‌ئاستێكی په‌روه‌رده‌یی و زانستی و دیداكتیكی زۆر نزمدان. وه‌زاره‌تی په‌روه‌رده‌ له‌هه‌موو لایه‌كه‌وه‌ فرمانیان بۆ ده‌رده‌كات به‌بێ ئه‌وه‌ی به‌و زانستانه‌ پێیان بگه‌یه‌نێت كه‌پێویستیان پێی هه‌یه‌. من دیدارم له‌گه‌ڵ زۆر مامۆستادا كردووه‌ كه‌پوخته‌ی په‌یام و گله‌یه‌كانیان له‌وه‌دا خۆی ده‌بینیته‌وه‌ كه‌وه‌زاره‌تی په‌روه‌رده‌ هیچ جۆره‌ ئه‌لته‌رناتیڤێكیان ناداتێ، ته‌نها ئه‌وه‌ نه‌بێت ده‌یه‌وێ ئه‌م یا ئه‌و كاره‌ بكه‌ن و كاتێكیكش ده‌یكه‌ن ده‌ڵێن ئه‌مه‌ هه‌ڵه‌یه‌. بۆیه‌ پێگه‌یاندنی مامۆستاو به‌رێوبه‌كان سه‌نگی مه‌حه‌كه‌ له‌هه‌ر گۆرانكارییه‌كدا.
خاڵێكی دیكه‌ش پیوه‌ندییه‌كی راسته‌وخۆی به‌به‌بژێوی مامۆستاو به‌رێوبه‌ره‌كانه‌وه‌ هه‌یه‌. هیچ مانایه‌كی تێدا نیه‌ ئه‌و كادیرانه‌ دوای قوتابخانه‌ ته‌كسی لێبخورن یا هه‌ر كارێكی ده‌كه‌ بكه‌ن. ئه‌م كادیرانه‌ به‌به‌رده‌وامی گله‌یی له‌بژێوی خۆیان ده‌كه‌ن و داوای به‌رزكردنه‌وه‌ی موچه‌كانیان ده‌كه‌ن. راسته‌ ئه‌وان قسه‌ زۆر ده‌كه‌ن به‌ڵام زۆر خه‌مساردیش بوون له‌ده‌رخستنی كێشه‌كانی خۆیاندا. مامۆستاكان به‌ناچاری له‌دوو رێكخراوی حیزبیدا رێك خرابوون كه‌زۆر به‌سستی داكۆكیان له‌بژێوی مامۆستاكان ده‌كرد. ئه‌م دوو رێكخراوه‌ هه‌نگاوێك نانێن كه‌دڵی حیزبه‌كانی خۆیان توڕه‌ بكات. تاوه‌كو ئێستاش مامۆستاكان له‌وه‌دا سه‌ركه‌وتوو نه‌بوون خۆیان له‌رێكخرواێكی بێلایه‌ندا رێك بخه‌ن.
ئه‌زموومه‌نه‌كان گرفتێكی دیكه‌ بوو كه‌پێم وایه‌ تاوه‌كو ئێستاش ئێمه‌ تێگه‌یشتنێكی زۆر هه‌ڵه‌مان له‌باره‌یانه‌وه‌ هه‌یه‌. به‌شێوه‌یه‌كی دی ئێمه‌ ته‌نها له‌یه‌ك له‌لایه‌نی ئه‌زموونه‌كان تێده‌گه‌ین. سیستمی په‌روه‌رده‌یی ئێمه‌ زۆر له‌وه‌دا كۆڵه‌واره‌ كه‌چۆن ئه‌وه‌ بزانێت خوێندكارێكی دیاریكراو له‌بابه‌تێكی دیاریكراو تێگه‌یشتووه‌ یا نا. چاره‌سه‌ری ئێمه‌ بۆ ئه‌م حاڵه‌ته‌ ته‌نها ئه‌وه‌یه‌ له‌رێگه‌ی ئه‌زموون و تاقیكردنه‌وه‌وه‌كانه‌وه‌ ده‌كرێ ده‌رك به‌و تێگه‌یشتنه‌ بكه‌ین. سیستمی په‌روه‌رده‌یی ئێمه‌ تا ئێستا ده‌ستی نه‌گه‌شتۆته‌ ئه‌و ئامرازنه‌ی دیكه‌و به‌رچاوی رۆشن نیه‌ كه‌جگه‌ له‌تاقیكردنه‌وه‌ چه‌ندین شێوازی دیكه‌ش بۆ ده‌رككردن به‌ئاستی خوێندكاران له‌ئارادا هه‌یه‌. له‌لایه‌كی دیكه‌وه‌ به‌شی هه‌ره‌ زۆری مامۆستاكان له‌هێنانه‌وه‌ی پرسیاری قورسدا داهێنانی گه‌وره‌ ده‌كه‌ن. بۆ نموونه‌ به‌شێك له‌پرسیاره‌كان هێنده‌ گشتگیرن په‌یوه‌ندییان به‌ناوه‌رۆكی ته‌واوی كتێبه‌كه‌وه‌ هه‌یه‌. هۆكاری ئه‌مه‌ش ئه‌وه‌یه‌ كه‌ده‌یانه‌وێ له‌رێگه‌ی پرسیاره‌كانه‌وه‌ بگه‌نه‌ ئه‌وه‌ی خوێندكار ته‌واوی كتێبه‌كه‌ی خوێندووه‌ یا نا. ئه‌م گرفته‌ ئاڵۆزییه‌كی گه‌وره‌ی بۆ ناوه‌ندی خوێندكاری دروست كردووه‌. مامۆستاكان پێویستیان به‌وه‌ هه‌یه‌ كه‌شاره‌زای شێوازه‌كانی دیكه‌ی هه‌ڵسه‌نگاندنی خوێندكاران ببن بۆ ئه‌وه‌ی قورسایی خۆیان ته‌نها نه‌خه‌نه‌ سه‌ر ئه‌زموونه‌كان.
به‌شێوه‌یه‌كی گشتی زۆر گرفتی په‌روه‌رده‌ییمان هه‌یه‌ كه‌پێویستیان به‌گۆرانكاری هه‌یه‌ چونكه‌ ئه‌م سیستمه‌ی ئه‌مرۆ كاری پێده‌كه‌ین وه‌كو ته‌له‌فزیۆنی ره‌ش و سپی وایه‌. ئایا ئێمه‌ ده‌توانین مناڵه‌كانمان ناچار بكه‌ین ته‌ماشای ته‌له‌فزیۆنی ره‌ش و سپر بكه‌ن له‌كاتێكدا ته‌له‌فزیۆنی ره‌نگاوره‌نگ هه‌یه‌؟
له‌لایه‌كی دیكه‌وه‌ ماوه‌یه‌كی یه‌كجار زۆره‌ هه‌رچی كه‌سێك هه‌یه‌ ره‌خنه‌ی توند له‌سیستمی په‌روه‌رده‌یی ده‌گرێت به‌بێ ئه‌وه‌ی لایه‌نی په‌یوه‌ست ئاورێك له‌و ره‌خنانه‌ یا توانای چاكسازی هه‌بێت. به‌شێك له‌وانه‌ په‌یوه‌ندییان به‌دابه‌زینی ئاستی زانستی خوێندكارانه‌وه‌ هه‌یه‌. له‌م بواره‌دا هه‌رچی به‌رێوبه‌ره‌ گشتیه‌كانن ویستوویانه‌ خه‌ڵك گومڕا بكه‌ن به‌وه‌ی كاتێك مرۆڤ به‌راوردی رێژه‌ی ده‌رچوونی ئه‌م چه‌ند ساڵه‌ی دواییه‌ له‌گه‌ڵ رابردودا ده‌كات ئه‌وه‌ جیاوازییه‌كی گه‌وره‌ نابینێت. ئه‌م جۆره‌ تێروانینه‌ ئه‌وروپیه‌كان له‌سه‌ده‌كانی ناوه‌راستدا وه‌كو پێوه‌رێك بۆ ئاستی قوتابخانه‌كان به‌كاریان ده‌هێنا. ئه‌م ره‌خنانه‌ باسیان له‌زۆر لایه‌نی پرۆسه‌ی په‌روه‌رده‌ ده‌كرد چونكه‌ ئه‌مرۆ نه‌ك هه‌ر پسپۆره‌كان به‌ڵكو هه‌موو كه‌سێك و تانه‌ت خودی خوێندكارانیش هه‌ست به‌وه‌ ده‌كه‌ن سه‌رجه‌می بواره‌كانی په‌روه‌رده‌ پێویستی به‌گۆران هه‌یه‌.
له‌بواری ره‌خنه‌گرتندا رێكخراوه‌ خوێندكارییه‌كان هێرشێكی به‌رده‌وام بۆ سه‌ر سیستمی په‌روه‌رده‌یی ده‌به‌ن و به‌تایبه‌ت له‌بواری هه‌راسانكردن و پێشێلكردنی مافی خوێندكاراندا. له‌م بواره‌شدا ناكرێ ئاماژه‌ به‌هه‌وڵی ئه‌و رێكخراوانه‌ نه‌درێت به‌تایبه‌ت ئێستا هه‌ندێكیان میدیای خۆیان هه‌یه‌. هه‌ر له‌م بواره‌دا ده‌كرێ ئاماژه‌ به‌دوو رێكخراوی سه‌ره‌كی بكه‌ین (یه‌كێتی قوتابیانی كوردستان و كۆمه‌ڵه‌ی خوێندكاران) كه‌ده‌ستیان به‌سه‌ر ئه‌و بواره‌دا گرتووه‌و خوێندكاران به‌پاشكۆی یه‌كێتی نیشتیمانی كوردستان و پارتی دیموكراتی كوردستانی ده‌زانن. له‌راپۆرتی لیژنه‌كانی كۆنگره‌ ئه‌وه‌ روون كراوه‌ته‌وه‌ ته‌نها %28 ی خوێندكاران به‌شێوه‌یه‌كی زۆر پۆزه‌تیڤ ده‌رواننه‌ ئه‌و دوو رێكخراوه‌ حیزبیه‌.
گرفتێكی دیكه‌ بریتی بوو له‌و ده‌نگانه‌ی ته‌نگیان به‌وه‌زاره‌تی په‌روه‌رده‌ هه‌ڵچنیبوو له‌پێناوی گۆرینی ئه‌م سیستمه‌دا. ئه‌م گروپه‌ له‌هه‌موو شوێنێكدا هێرشیان ده‌كرده‌ سه‌ر كاره‌كانی وه‌زراه‌تی په‌روه‌رده‌. ئه‌م ره‌خنانه‌ زۆر جار جه‌رگبڕ بوون. ئه‌م هێرشه‌ حكومه‌تی بێزار كردبوو تا كار گه‌شته‌ ئه‌وه‌ی نۆره‌ی بواری په‌روه‌رده‌ هات بۆ ئه‌وه‌ی ده‌ستێكی پێدا بهێنرێت. چونكه‌ له‌وڵاتی ئێمه‌دا حكومه‌ت پێش رووداوه‌كان ناكه‌وێت و ده‌ست به‌گۆرانكارییه‌كان بكات، به‌ڵكو جاوه‌رێ ده‌كات تا گرفته‌كان زۆر زه‌ق ببنه‌وه‌و هاوڵاتیان كاری به‌جێ و نابه‌جێ بكه‌ن ئه‌وجا حكومه‌ت ئاوریان لێده‌داته‌وه‌.


س.م :ئه‌وه‌نده‌ی ئیَمه‌ ئاگادار بین به‌رِیَزتان سه‌باره‌ت به‌كیَشه‌ په‌روه‌رده‌ییه‌كان چه‌ندین باس و لیَكۆڵینه‌وه‌تان پیَشنیار كردووه‌. پرسیاری ئیَمه‌ ئه‌وه‌یه‌ به‌رِیَزتان چ وه‌ك مامۆستایه‌ك و چ وه‌ك نوسه‌ریَك پیَشنیار و ئه‌لته‌رناتیڤتان بۆ چاره‌سه‌ری ئه‌و كیَشانه‌ی لای سه‌ره‌وه‌ چییه‌؟
فایه‌ق سه‌عید: وه‌ك ده‌سپێك مه‌رج نیه‌ من چاره‌سه‌رو ئه‌لته‌رناتیڤم بۆ هه‌موو گرفته‌كان هه‌بێت. به‌ڵام ئه‌وه‌ی سه‌رنجی بابه‌ته‌كانی منی دابێت زۆربه‌ی جاره‌كان هه‌وڵی ئه‌وه‌مداوه‌ چه‌ند ئه‌ڵته‌رناتیڤێكی كاركردن بخه‌مه‌روو، ئه‌مه‌ جگه‌ له‌وه‌ی هه‌ندێ جار به‌نووسین لایه‌نه‌ به‌رپرسه‌كانم له‌و گرفتانه‌ ئاگادار كردۆته‌وه‌و ئه‌ڵته‌رناتیڤه‌كانی خۆم بۆیان خستۆته‌روو. لێره‌دا به‌كورتی ئاماژه‌ به‌چه‌ند چاره‌سه‌رێك ده‌كه‌م.
به‌نیسبه‌ت هه‌راسانكردنی مناڵانه‌وه‌ كه‌یه‌كێكه‌ له‌بابه‌ته‌ هه‌ره‌ گرینگه‌كانی رۆژ من دواتر به‌دورودرێژی له‌سه‌ری راده‌وه‌ستم.
لایه‌نی دیداكتیكی قوتابخانه‌كانی كوردستان زۆر كاره‌سات ئامێزه‌. سه‌رجه‌می شێوازه‌كانی وانه‌ووتنه‌وه‌ له‌باشترین حاڵه‌تدا پێ نانێنه‌ ناو سه‌ره‌تای هه‌شتاكانه‌وه‌. من پێم وایه‌ ئه‌مه‌ پێویستی به‌ده‌زگایه‌كی تاببه‌ت هه‌یه‌ كه‌له‌رێگه‌یه‌وه‌ خولی به‌رده‌وام بۆ مامۆستاكان بكرێته‌وه‌ بۆ فێربوونی ئه‌و شێوازه‌ تازانه‌ی ئه‌مرۆ به‌كار دێن. گرفتی سه‌رجه‌م خوله‌كانی كوردستان ئه‌وه‌یه‌ ئه‌و كادیره‌ ناوخۆیانه‌ وانه‌ی تێدا ده‌ڵێنه‌وه‌ كه‌به‌هیچ شێوه‌یه‌ك ئاگاداری شته‌ نوێكانی جیهان نین. پێویسته‌ كه‌سانێكی شاره‌زا بۆ ئه‌و خولانه‌ په‌یدا بكرێت و له‌شێوه‌ی ۆركشۆپی به‌رده‌وامدا كار له‌گه‌ڵ مامۆستاكاندا بكرێت. له‌لایه‌كی دیكه‌وه‌ كاتێك مه‌نهه‌جه‌كان ده‌نووسرێنه‌وه‌ به‌هیچ شێوه‌یه‌ك ره‌چاوی زانستی دیداكتیك ناكرێت و بیر له‌وه‌ش ناكرێته‌وه‌ چۆن مامۆستاكان ئه‌و ماده‌یه‌ بَلێنه‌وه‌. من به‌پێویستی ده‌زانم له‌كاتی دارشتنی بابه‌تی كتێبه‌كاندا په‌روه‌رده‌ناسێكی شاره‌زا له‌زانستی وانه‌ووتنه‌وه‌دا هاوبه‌شی ئه‌و كاره‌ بكات بۆ ئه‌وه‌ی ئه‌و كتێبه‌ پوخت بێت. به‌ته‌ماشاكردنێكی كتێبه‌ مه‌نهه‌جیه‌كانی ئه‌مرۆ زۆر به‌ئاسانی ده‌توانیت په‌نجه‌ له‌سه‌ر ئه‌وه‌ دابنێیت كه‌به‌هیچ شێوه‌یه‌ك له‌نووسینه‌وه‌یاندا ره‌چاوی مه‌رجه‌ دیداكتیكیه‌كان نه‌كراوه‌.
هه‌موومان ده‌زانین نه‌بوونی بینای ته‌واو بۆ قوتابخانه‌كان گرفتی زۆری بۆ دروستكردووین. به‌ڵام ئه‌م گرفته‌ له‌بنه‌ڕه‌تدا گرفتی وه‌زاره‌تی پلاندانانه‌ نه‌ك وه‌زاره‌تی په‌روه‌رده‌. به‌ڵام ئه‌گه‌ر به‌شێوه‌یه‌كی واقیعیانه‌ ته‌ماشای ئه‌م گرفته‌ بكه‌ین ده‌گه‌ینه‌ ئه‌و سه‌رئه‌نجامه‌ی كه‌له‌توانای حكومه‌تدا نیه‌ هه‌موو ئه‌و بینایانه‌ به‌یه‌كجار دروست بكات، به‌ڵام ده‌بێ حكومه‌ت له‌رێگه‌ی وه‌زاره‌تی پلاندانانه‌وه‌ پڵانێكیمان بخاته‌ به‌رده‌ست بۆ ئه‌وه‌ی بزانین ساڵانه‌ چه‌ند بینا دروست ده‌كات و كه‌ی ئه‌م گرفته‌ كۆتایی پێدێت.
یه‌كێك له‌و پێشنیارانه‌ی من ئه‌وه‌یه‌ كه‌سه‌رۆكی حكومه‌ت خۆی بانگی ده‌وڵه‌مه‌نده‌كانی كوردستان بكات و داوای ئه‌وه‌یان لێبكات هه‌ر ده‌وڵه‌مه‌ندێك قوتابخانه‌یه‌ك دروست بكات و ناوی قوتابخانه‌كانیش به‌ناوی ئه‌وانه‌وه‌ بێت. دیداری سه‌رۆكی حكومه‌ت له‌گه‌ڵ ئه‌و ده‌وڵه‌مه‌ندانه‌دا جیاوازییه‌كی زۆری هه‌یه‌ له‌گه‌ڵ ئه‌وه‌ی سه‌رۆكی حكومه‌ت ته‌نها له‌ته‌له‌فیزیۆنه‌وه‌ پێیان بلێت فه‌رموون قوتابخانه‌مان بۆ دروست بكه‌ن. من سازدانی ئه‌و دیداره‌ به‌گرینگ ده‌زانم چونكه‌ له‌وانه‌یه‌ له‌و دیداره‌دا ئه‌وان داوای ئه‌وه‌ له‌سه‌رۆكی حكومه‌ت بكه‌ن كه‌هه‌ندێ به‌ڵێنیان پێبدات و له‌هه‌ندێ بواردا یارمه‌تیان بدات، بۆنموونه‌ له‌وه‌رگرتنی باج، پێدانی مقاوه‌لات، ره‌خساندنی كه‌ره‌سه‌كانی كار به‌نرخێكی هه‌رزانتر، هێنان و بردنی هه‌ندێ كه‌ره‌سه‌ له‌ده‌ره‌وه‌ی كوردستان ... هتد. من پێم وایه‌ حكومه‌ت له‌م بواره‌دا ده‌توانێت به‌چه‌ندین شێوازی جۆراوجۆر ده‌وڵه‌مه‌نده‌كان رابكێشێته‌ ناو ئه‌م پرۆژه‌یه‌وه‌. ئه‌گه‌ر ئه‌مه‌ش ناكرێت هه‌ر چوار ده‌وڵه‌مه‌ندێك به‌یه‌كه‌وه‌ با قوتابخانه‌یه‌ك دروست بكه‌ن. ئه‌گه‌ر نا حكومه‌ت ده‌توانێت به‌هاوبه‌شی له‌گه‌ڵ ئه‌واندا قوتابخانه‌ دروست بكات، به‌م شێوه‌یه‌ حكومه‌ت له‌بری ئه‌وه‌ی به‌ته‌نیا خۆی سه‌د قوتابخانه‌ دروست بكات ئه‌و كاته‌ ده‌توانێت دووسه‌د دروست بكات. ماوه‌یه‌ك له‌هه‌ولێر ئه‌وه‌ هه‌بوو هه‌ر كه‌سێك مزگه‌وتێك دروست بكات حكومه‌ت له‌باجه‌كانی خۆش ده‌بێت. حكومه‌ت ئێستا ده‌توانێت ئه‌و مزگه‌وته‌ بگۆڕێت بۆ قوتابخانه‌. برگه‌یه‌كی یاسای وه‌به‌رهێنانی كوردستان باس له‌وه‌به‌رهێنان ده‌كات له‌بواری په‌روه‌رده‌دا. ئه‌م برگه‌یه‌ ده‌توانێت به‌شێك له‌گرفته‌كانمان كه‌مبكاته‌وه‌. من پێشنیاری ئه‌وه‌ ده‌كه‌م كه‌حكومه‌ت به‌شێوه‌یه‌كی جیدی داوا له‌كه‌رتی تایبه‌ت بكات كه‌بینای قوتابخانه‌ دروست بكه‌ن و دواتر وه‌زاره‌تی په‌روه‌رده‌ به‌كرێیان بگرێت.
پێشنیارێكی دیكه‌م بۆ حكومه‌ت ئه‌وه‌یه‌ كه‌هه‌ولی دروستكردنی قوتابخانه‌ی دار بده‌ن (كه‌ره‌ڤان). قوتابخانه‌ی دار به‌به‌راورد له‌گه‌ڵ ئه‌و قوتابخانانه‌دا كه‌به‌به‌ردو چیمه‌نتۆ دروست ده‌كرێن دوو خاڵی پۆزه‌تیڤی تێدایه‌، یه‌كه‌میان ئه‌وه‌یه‌ پاره‌یه‌كی زۆر كه‌می تێده‌چێت. به‌شێوه‌یه‌كی دی به‌پاره‌ی یه‌ك قوتابخانه‌ی ئاسایی ده‌توانین بیست قوتابخانه‌ی دار دروست بكه‌ین. دووه‌میان ئه‌وه‌یه‌ كه‌ره‌ڤان به‌ماوه‌یه‌كی یه‌كجار كورت ته‌واو ده‌بێت. پێشنیارێكی دیكه‌ ئه‌وه‌یه‌ له‌ناو هه‌ر قوتابخانه‌یه‌كی ئێستادا ده‌توانین چه‌ن پۆلێكی نوێ له‌دار دروست بكه‌ین، به‌مه‌ش ده‌توانین ژماره‌ی خوێندكاره‌كانی ناو پۆله‌كانی ئێستامان كه‌م بكه‌ینه‌وه‌. له‌لایه‌كی دیكه‌وه‌ حكومه‌ت ده‌بێ له‌گه‌ڵ ئه‌و وڵات و رێكخراوه‌ بیانیانه‌دا (بۆ نموونه‌ یۆنسكۆ، یۆنسێف، یه‌كێتی ئه‌وروپاو وڵاتانی هێزه‌ فره‌ ره‌گه‌زه‌كان) كه‌بریاریان داوه‌ یارمه‌تی كوردستان بده‌ن هه‌وڵی ئه‌وه‌ بدات كه‌دروستكردنی قوتابخانه‌ به‌شێك بێت له‌یارمه‌تی ئه‌و وڵات و رێكخراوانه‌. ده‌شكرێ سه‌رجه‌می ئه‌م پێشنیارانه‌ له‌یه‌ك كاتدا كاریان پێبكرێت.
من ئه‌و كاره‌ به‌شێوه‌یه‌كی رێژه‌یی باس ده‌كه‌م به‌ڵام له‌وه‌ش به‌ئاگام كه‌چه‌ند ژماره‌ی قوتابخانه‌كان زیادی كردووه‌ چه‌ندین به‌رابه‌ریش ژماره‌ی خوێندكاران زیادیان كردووه‌. بۆ ئه‌وه‌ی مرۆڤ واقیعبینانه‌ قسه‌ بكات ده‌بێ چاوێكیش به‌و ئامارانه‌دا بگێرین كه‌وه‌زاره‌تی په‌روه‌رده‌ ئاماده‌ی كردووه‌. له‌نێوان 1995- 2007 دا ژماره‌ی قوتابخانه‌كان له‌سه‌رجه‌می قۆناغه‌كاندا له‌ 2093 به‌رزبۆته‌وه‌ بۆ 5069 قوتابخانه‌.به‌ڵام له‌هه‌مان ماوه‌دا ژماره‌ی خوێندكاران له‌ 509884 وه‌ به‌رزبۆته‌وه‌ بۆ 1193968. واته‌ له‌و ماوه‌یه‌دا نزیكه‌ی 3000 قوتابخانه‌ دروستكراوه‌ به‌رامبه‌ر به‌زیادبوونی نزیكه‌ی نیو ملیۆن خوێندكار. هه‌ر له‌م بواره‌دا ده‌كرێ بڵێین به‌شی هه‌ر مامۆستایه‌ك له‌خوێندكاران به‌شێوه‌یه‌كی پۆزه‌تیڤ له‌ 18 خوێندكاره‌وه‌ دابه‌زیوه‌ بۆ 16 خوێندكار.له‌هه‌مان ماوه‌شدا تێكڕای ژماره‌ی خوێندكاران بۆهه‌ر قوتابخانه‌یه‌ك له‌ 243 وه‌ دابه‌زیوه‌ بۆ 235 خوێندكار.
ئه‌مه‌ش ئه‌وه‌مان پێده‌ڵێت كه‌ئێمه‌ زیاتر قوتابخانه‌ی بچوك و مامناوه‌ندیمان دروست كردووه‌. به‌ڵام ئێمه‌ ده‌توانین هه‌ندێ قوتابخانه‌ی گه‌وره‌ش دروست بۆ ئه‌وه‌ی یه‌ك ده‌وامی بێت. باشی ئه‌مه‌ له‌وه‌دایه‌ ئێمه‌ ده‌توانی سه‌عاته‌كانی كار درێژ بكه‌ینه‌وه‌ بۆ ئه‌وه‌ی خوێندكاران فریای ئه‌وه‌ بكه‌ون كه‌زانستی پێویست وه‌ربگرن. یه‌كێك له‌و به‌هانانه‌ی بۆ درێژ نه‌كردنه‌وه‌ی ده‌وامی قوتابخانه‌كان ده‌هێنرێته‌وه‌ ئه‌وه‌یه‌ كه‌قوتابخانه‌كان دوو یا سێ ده‌وامی تێدا ده‌كرێت. به‌ڵام كه‌من ته‌ماشای ئاماره‌كان ده‌كه‌م ده‌بینم %70 ی قوتابخانه‌كان ته‌نها یه‌ك ده‌وامیان تێدایه‌ به‌رانبه‌ر به‌ %25 كه‌دوو ده‌وامیان تێدایه‌.
له‌لایه‌نی ئاماده‌كردنی مامۆستاو به‌رێوبه‌ره‌كانه‌وه‌ من پێم باشه‌ ده‌زگایه‌ك دابمه‌زرێت كاری پێگه‌یاندنی ئه‌و كادیرانه‌ بێت چونكه‌ من پێم وایه‌ ته‌واوی ئه‌و كادیرانه‌ كه‌بڕبڕه‌ی پشتی په‌روه‌رده‌یه‌ له‌زانستی نوێ بێبه‌شن. دووباره‌ی ده‌كه‌مه‌وه‌ ده‌بێ ئه‌و كه‌سانه‌ی سه‌رپه‌رشتی ئه‌م ده‌زگایه‌ ده‌كه‌ن به‌شێوه‌یه‌ك له‌شێوه‌كان په‌یوه‌ندییه‌كی باشیان به‌ده‌ره‌وه‌ی كوردستانه‌وه‌ هه‌بێت ئه‌گه‌ر نا له‌نێو بازنه‌ی شته‌ كۆنه‌كاندا ده‌خولێنه‌وه‌. له‌لایه‌كی دیكه‌وه‌ ئه‌ركی سه‌ره‌كی سه‌رشانی په‌یمانگاو خانه‌كانی پێگه‌یاندنی مامۆستایان ئه‌وه‌یه‌ كه‌زۆر به‌جیدی ده‌ستێك به‌شێوازی كاركردن و پرۆگرامه‌كانی خۆیاندا بهێننه‌وه‌. ده‌بێ پرۆگرامه‌كان له‌سه‌ر بنه‌مای شاره‌زابوون له‌فیكری په‌روه‌رده‌یی دابنرێت چونكه‌ به‌بێ ئه‌و شاره‌زابوونه‌ مه‌حاڵه‌ هه‌نگاوی تۆكمه‌ بێته‌ ئاراوه‌. به‌شێوه‌یه‌كی دی ئه‌گه‌ر به‌م شێوه‌یه‌ی ئێستاو به‌هه‌مان كادیرو به‌هه‌مان زانستی ئێستاوه‌ كاره‌كانمان به‌رێوه‌ به‌رێن ئه‌وه‌ نابێ چاوه‌رێی گۆرینی ئاستی مامۆستاكان بین. ئه‌گه‌ر له‌مه‌شدا سه‌ركه‌وتوو نه‌بین ئه‌وه‌ كه‌سمان نیه‌ ئاستی خوێندكاره‌كانمان به‌رز بكاته‌وه‌.
به‌نیسبه‌ته‌ ئه‌زموونه‌كانه‌وه‌ ئێمه‌ پێویستمان به‌گۆرینیان هه‌یه‌، به‌ڵام له‌هه‌مان كاتدا پێویستمان به‌گۆرینی شێوازه‌كانی كاركردنی خۆمان هه‌یه‌. چونكه‌ شاره‌زابوون له‌شێوازه‌ نوێكانی هه‌ڵسه‌نگاندنی خوێندكاران پێویستیان به‌گۆرینی شێوازه‌كانی وانه‌ووتنه‌وه‌ی مامۆستاكانه‌وه‌ هه‌یه‌. بۆ نموونه‌ هه‌ركات هه‌ندێك له‌و شێوازانه‌مان پیاده‌كرد كه‌له‌خواره‌وه‌ باسی ده‌كه‌م ئه‌و كات مامۆستا به‌بێ ئه‌وه‌ی تاقیكردنه‌وه‌یه‌كی كلاسیكی خوێندكاره‌كانی بكات به‌ئاسانی ده‌توانێت ئاستیان هه‌ڵبسه‌نگێنێت. ته‌ماشاكردنی ئه‌و كارانه‌ی خوێندكاران ده‌یكه‌ن، چ له‌شێوه‌ی گروپداو چ له‌شێوه‌ی راپۆرت نووسیندا نیشانه‌یه‌كی باشه‌ بۆ ده‌رخستنی ئاستی ئه‌و خوێندكارانه‌. ره‌نگه‌ هه‌ندێك جار له‌ناو پۆله‌كاندا گفتوگۆ له‌سه‌ر بابه‌تێك بكرێت. له‌و گفتوگۆیانه‌دا مامۆستا به‌ئاسانی ده‌توانێ ئاستی خوێندكاره‌كانی خۆی بۆ ده‌رده‌كه‌وێت ئیدی پێویستی به‌وه‌ نیه‌ تاقیكردنه‌وه‌یه‌كی كلاسیكی بكات.
له‌لایه‌كی دیكه‌وه‌ شێوازی ئه‌زموونه‌ گه‌وره‌كانی سه‌ری ساڵ و نیو ساڵ و ئه‌زموونه‌ سه‌رتاسه‌رییه‌كان تا ئه‌و راده‌یه‌ خۆمان پێیانه‌وه‌ خه‌ریك كردووه‌و كه‌بوونه‌ته‌ مایه‌ی ترسێكی گه‌وره‌ بۆ خوێندكاره‌كانمان. به‌راستی ئێمه‌ عاشقی تاقیكردنه‌وه‌ین. من تاقیكردنه‌وه‌كانی نیو ساڵ به‌هیچ شێوه‌یه‌ك به‌پێویست نازانم، یا ئه‌گه‌ر بشكرێت ئه‌وه‌ پێویستی ئه‌وه‌ نیه‌ ئێمه‌ ته‌واوی قوتابخانه‌یه‌ك له‌یه‌ك كاتدا كۆبكه‌ینه‌وه‌ بۆ ئه‌وه‌ی ئه‌و تاقیكردنه‌وه‌یه‌ ئه‌نجام بده‌ن. له‌بری ئه‌مه‌ هه‌موو مامۆستایه‌ك ده‌توانێ له‌ناو پۆله‌كه‌ی خۆیدا وه‌كو هه‌ر تاقیكردنه‌وه‌یه‌كی ئاسایی ئه‌نجامی بدات.
من پێم باشه‌ هه‌موو جۆره‌ تاقیكردنه‌وه‌یه‌ك له‌پۆله‌كانی 1-3 لاببرێت. به‌شێوه‌یه‌كی دی ده‌رچواندنی هه‌موو خوێندكارانی ئه‌و پۆلانه‌ ببێته‌ باو. به‌ڵام له‌كۆتایی پۆلی سێیه‌مدا قوتابخانه‌كان ده‌توانین ئاستی ئه‌و خوێندكارانه‌ هه‌ڵبسه‌نگێنن كه‌نه‌یانتوانیوه‌ زانستی پێویست فێرببن و مه‌ترسیه‌كی گه‌وره‌ هه‌یه‌ له‌وه‌ی كه‌نه‌توانن به‌ئاسانی پۆلی چواره‌م ببڕن.
تا ئه‌و كاته‌ی تاقیكردنه‌وه‌كانی به‌كه‌لۆری هه‌ڵده‌گیرێت وا باشتره‌ ئاسانكارییه‌كی زۆر له‌پێشمه‌رجه‌كانی چوونه‌ ناو ئه‌و